Veertig jaar na de dood van de Franse schrijfster en filosofe Simone de Beauvoir inspireren haar woorden de nieuwe generaties feministen nog altijd. Maar terwijl haar boeken onder invloed van de #MeToo-beweging weer massaal over de toonbank gaan, wordt haar aura op sociale media ook voor een stuk besmeurd. “Ook een icoon mag op een bepaald moment ten grave worden gedragen.”

“Vergeet nooit dat één politieke, economische of religieuze crisis genoeg is om vrouwenrechten weer in vraag te stellen.” Het citaat van Simone de Beauvoir dook de laatste jaren weer massaal op in de feministische beweging, van de strijd voor abortus in de VS tot feministische demonstraties dichterbij huis. “Het is een citaat dat activistes diep raakt”, knikt Hélène, lid van het Franse feministische collectief #NousToutes. “Wij allen”, dat het boek Le Deuxième Sexe van De Beauvoir erkent als een klassieker van de feministische literatuur. Volgens het collectief herontdekken veel vrouwen 40 jaar na haar dood, op 14 april 1986, het feminisme via haar boeken.

Het boek dat alles veranderde

Verschenen in 1949 bij Gallimard, is ‘Le Deuxième Sexe’ – in het Nederlands uitgegeven als ‘De tweede sekse‘ – al miljoenen keren over de toonbank gegaan. Het boek is bovendien vertaald in veertig talen.
Volgens Edistat verkoopt het eerste deel in Frankrijk alleen al zo’n 25.000 exemplaren per jaar, het tweede 11.000. Cijfers die na 2017 onder invloed van #MeToo verdubbeld zijn, laat de uitgeverij weten, die in 2018 ook haar Mémoires opnam in zijn prestigieuze La Pléiade-collectie.

Twee jaar later werd de Beauvoir ook toegevoegd aan de lijst van filosofen opgenomen in het curriculum van de middelbare school. Een lijst die, naast maar liefst 56 mannen, maar één andere vrouw bevatte: Hannah Arendt. Ook aan de universiteit werd Simone de Beauvoir lang genegeerd. “Tijdens de lessen filosofie werd nooit over haar gesproken”, betreurt Héloïse Humbert, die zelf een thesis heeft verdedigd over de zorgtheorieën van de filosofe. “Beauvoir werd niet altijd als filosofe bekeken, omdat zij zichzelf niet altijd als zodanig neerzette”, nuanceert ze. Volgens Humbert begon de erkenning van de Beauvoir in de jaren 80 in de Angelsaksische wereld en werd ze daarna met de opkomst van de feministische filosofie ook in Frankrijk erkend. Een tendens die mede aangezet is door werk van onderzoeksster Fridevaux-Metterie en Carcia en die later opgevolgd werd door een generatie vrouwen die zich toelegden op bij haar theorie van de onderdrukking.

Een kritische herlezing

Toch gaat die opleving van haar ideeën ook gepaard met de nodige kritiek. Op sociale media spreekt een generatie jongere feministes iconische figuren als de Beauvoir aan op een aantal van hun schaduwkanten. Zo zegt Anna Baldy – een jonge vrouw van 23 met de alias @grandebavardeuse en 260.000 volgers op TikTok – dat ze als jonge vrouw op de middelbare school geraakt werd door haar werk. “Het heeft me geholpen om ideeën om te buigen die ik had over mijn manier van kleden, bijvoorbeeld, of over de verwachting dat vrouwen altijd zacht moeten zijn.” Als antwoord op de opkomende kritiek op de filosofe, postte ze vorige herfst nog een veel gedeeld filmpje, waarin ze de amoureuze en seksuele relaties vernoemde van de Beauvoir met enkele leerlingen.

@grandebavardeuseQu’est-ce qu’on reproche à Simone de Beauvoir ? Sources : https://www.radiofrance.fr/franceculture/quand-des-intellectuels-francais-defendaient-la-pedophilie-2026242 https://www.lemonde.fr/idees/article/2017/07/01/l-enfance-erotisee_5154038_3232.html https://www.lapresse.ca/societe/2019-05-20/faut-il-juger-simone-de-beauvoir https://www.lemonde.fr/archives/article/1993/05/07/une-trahison-sartrienne_3954029_1819218.html http://hipatiapress.com/hpjournals/index.php/hse/article/view/9934/3601♬ son original – Bavardage

In 1943, ten tijde van de Vichy-regering in Frankrijk, werd de Beauvoir daarvoor na een klacht van een ouder geschorst. In 1977, toen in Frankrijk de seksuele normen in vraag werden gesteld, tekende ze een opiniestuk in de krant Le Monde, waarin gevraagd werd het strafwetboek te herbekijken met betrekking tot relaties tussen volwassenen en minderjarigen, een tekst geschreven op initiatief van de pedofiele schrijver Gabriel Matzneff.

“Vandaag de dag ontdekken veel vrouwen het feminisme door haar boeken te lezen.”

Hélène, van collectief #NousToutes

Niet meer zomaar op een voetstuk

Daarom vermeldt het feministisch collectief #NousToutes de Beauvoir al twee jaar niet meer in hun communicatie, en leggen ze liever de focus op de slachtoffers dan op feministische iconen. “Toch willen we niemand cancellen”, zegt Hélène. Voor contentmaker Anna Baldy betekent de aantekening bij de ideeën van Simone de Beauvoir niet dat feminisme an sich in vraag wordt gesteld. Ze wil alert blijven voor de gevaren van manipulatie: “Welke kritieken helpen ons echt vooruit?”, vraagt ze zich af. “En welke worden aangewend om weer een antifeministische agenda te promoten?”

Voor haar biedt die kritische beweging juist een gelegenheid om de gevaren te onderscheiden van een persoonscultus binnen maatschappelijke thematieken. “Kan ik inzien dat de Beauvoir van minderjarigen hield én waarderen wat ‘De tweede sekse’ in mij teweegbracht?” Ja dus. “Kritiek is nodig”, zegt Héloïse Humbert nog. “Ik heb er ook bewust voor gekozen om me over haar teksten te buigen, omdat ik haar werk én de gedachten die eruit voortvloeiden zijn waardevol vind. Toch,” vindt ze, “moeten we de moed hebben om ook een boegbeeld op zeker moment ten grave te dragen.”

Simone de Beauvoir in cijfers

  • 78: de leeftijd waarop Simone de Beauvoir stierf, op 14 april 1986. Ze ligt begraven in Montparnasse, naast Jean-Paul Sartre.
  • 1,7 miljoen: het aantal keren dat ‘Le Deuxième Sexe’, uitgegeven door Gallimard, sinds zijn eerste uitgave in 1949 over de toonbank ging.
  • 40: het aantal talen waarin ‘Le Deuxième Sexe’ vertaald werd. De eerste Engelse vertaling verscheen in 1953, waarbij 10 à 15% van de tekst weggelaten werd. Dit werd hersteld in 2009, toen een integrale versie van het boek werd uitgegeven, al werd die vertaling door sommige critici dan weer té letterlijk bevonden.